Bedden in jongenshuizen in Mali

Een fotografisch essay

Geert Mommersteeg

01 Mar 2006

Abstract

In veel Bozo / Somono dorpen in het gebied van de Binnendelta van de Niger in Mali staan enkele huizen die zich in hun monumentaliteit duidelijk onderscheiden van gewone woonhuizen. Indekamersindeze saho’s(letterlijk: ‘daarwaarmenslaapt’) slapenjongensvanaf heteindevanhuntienerjarentotzeinhethuwelijktredenbijelkaar. Inditfotografischessay staan de bedden en de kamers in de saho’s van het dorp Kouakourou centraal

De foto’s in deze bijdrage zijn gemaakt in Kouakourou, Mali. In november 2005 verbleef ik een week in dit dorp van  zo’n 3000 inwoners – voornamelijk Bozo en Somono (respectievelijk vissers en vrachtvaarders) [note 1]Dit verblijf vond plaats in het kader van het project Behoud Cultureel Erfgoed Mali tweede fase, dat wordt gefinancierd door de Nederlandse Ambassade te Bamako, Mali en wordt gecoördineerd vanuit het Rijksmuseum voor Volkenkunde te Leiden.
.  Evenals in andere Bozo/Somono dorpen in de Binnendelta van de Niger verblijven jongens in Kouakourou vanaf hun late tienerjaren tot de leeftijd waarop ze trouwen (midden of eind twintig) in een zogeheten saho (letterlijk: ‘daar waar men slaapt’) [note 2]Volgens Daget et al. (1953: 236) heeft saho (aldaar saàgõ) ook de betekenis van ‘bed’.
. In zo’n jongenshuis brengen ze hun vrije tijd door, ontvangen ze – met name ’s avonds – hun vrienden en vriendinnen en slapen ze in het gezelschap van hun leeftijdsgenoten [note 3]De meest uitgebreide etnografische beschrijvingen van saho’s in de Binnendelta van de Niger betreft de situatie aan het eind van de jaren vijftig en is te vinden in het derde deel van Ligers’ omvangrijke Les Sorko (Bozo) Maîtres du Niger (Ligers 1967:38-141). Veel van de tradities en gebruiken in en rondom de saho’s die Ligers heeft opgetekend zijn, als gevolg van de monetarisering van de economie en andere moderniseringsprocessen binnen de Bozo samenleving, verdwenen . Aan het eind van de jaren zeventig is een architectonische studie naar saho’s verricht (zie Locati & Spini 1983). Een recente beschrijving van de saho als sociaal-culturele institutie, waarin ook moderne veranderingen kort worden belicht, wordt gegeven door Pedrocco 2003. Zie voor een analyse van de saho-architectuur: Preston Blier 2004: 198-200.
.  Toen ik bij een eerste bezoek aan een saho via mijn assistent/tolk vroeg wie er ‘woonden’, verbeterde hij mijn vraag alvorens deze te vertalen en hield hij me voor: ‘wie er slapen!’.

In Kouakourou zijn vier grote saho’s . Twee saho’s staan in de wijk van de Bozo en twee in de wijk van de Somono. Elke saho behoort van oudsher toe aan een aantal families. Jongens die hun intrek in de saho nemen volgen over het algemeen hun oudere broer of neef op die vanwege zijn huwelijk het jongenshuis verlaat.

Naast de moskee zijn de saho’s de meest monumentale gebouwen van het dorp; zijn of waren, want één saho is nagenoeg tot ruïne vervallen en een andere herinnert door nieuwbouw nauwelijks meer aan de traditionele bouwstijl die de naam en de faam van de saho’s in de regio verbreidde. Maar de twee andere saho’s van Kouakourou (saho Jamonati– zie foto 1 -  en saho Bayon Kube – zie foto 2-) vormen mooie voorbeelden van het gebouwde erfgoed van de Bozo. Behalve de vier grote jongenshuizen zijn er in het dorp nog een tiental kleinere saho’s. Vaak betreft het in die gevallen een leegstaand magazijn dat aan enkele jongens als kamer ter beschikking is gesteld. De grotere saho’s hebben elk meerdere kamers, waarin twee of drie bedden staan. Wanneer ze in het dorp zijn – jongens die vissen trekken in het seizoen met de vis mee en verblijven dan in kampementen langs de rivieren; en ook vanwege de oogsten of arbeidsmigratie kunnen ze een deel van het jaar afwezig zijn – slapen de jongens daar met zijn tweeën, drieën of soms vieren bij elkaar. Bij de jongsten komt het voor dat twee jongens samen een bed delen.

Op een klein tafeltje of een stoel na, vormen de bedden het enige meubilair in de kamers. Zeker in saho Bayon Kube en saho Jamonati zijn de kamers maar net groot genoeg om de bedden te herbergen. Tussen de naast elkaar geplaatste bedden is soms maar een beperkte ruimte. Bedden kunnen ook in een L-vorm, of indien er drie bedden in een kamer staan, in een U-vorm ten opzichte van elkaar staan. De bedden bestaan uit een, met touw of lederen veters aan elkaar geknoopte, draagconstructie van houten stokken en een ‘lattenbodem’ van bladnerven van de rônier- palm(Borassus aethiopum), waarop een met stro dan wel schuimrubber gevuld matras ligt.

Door middel van lange gordijnen zijn de bedden van elkaar afgescheiden. Terwijl tevens het muskietennet dat boven veel bedden hangt – soms voorzien van een baldakijnachtige constructie - voor enige mate van privacy zorgt. De kleurrijke gordijnen vormen niet de enige bedversiering. Op de matrassen liggen strak getrokken kleden, dekens, lakens en met kleurige patronen bedrukte doeken. Bedden in saho’s kunnen als ware praalbedden opgetuigd zijn en als zodanig contrasteren ze sterk met de rommelige bedden en matrassen die in gewone huizen zijn te vinden.

Foto 1Foto 1

Foto 1: Saho Jamonati in Kouakourou. Hoewel de reliëfs die oorspronkelijk de gevels sierden en het karakter van dit jongenshuis mede bepaalden, de laatste decennia verloren zijn gegaan, is dit gebouw voor wat Kouakourou betreft het beste voorbeeld van de monumentale bouwkunst van de Bozo uit het gebied van de Binnendelta [note 4]Zie voor afbeeldingen van deze decoraties aan het eind van de jaren zeventig de foto’s en tekeningen in Locati & Spini 1983: 101,103,105.
. Zoals meerdere gebouwen in de regio is het gebouwd onder leiding van een meestermetselaar uit de stad Djenné. In het totaal zijn er vijf kamers in deze saho, waarbij de twee kamers beneden uit twee delen bestaan

Foto 2Foto 2

Foto 2: Saho Bayon Kube in Kouakourou. Naast Jamonati (foto 1) vormt deze saho het mooiste jongenshuis van het dorp. Toch vertoont het – met name doordat, vanwege het gebrek aan middelen, de tweede etage nooit is afgebouwd en de façade niet is doorgetrokken – zeker niet de monumentaliteit van haar voorganger van ruim een halve eeuw geleden [note 5]Een foto uit 1959 van deze saho is vinden in Ligers 1967: foto XI.
. Zowel op de beneden- als op de bovenverdieping zijn er drie kamers.

Foto 3Foto 3

Foto 3: Een kamer in saho Jamonati. De ruimte tussen de twee bedden bedraagt niet veel meer dan een halve meter. Bedgordijnen en een muskietennet zorgen voor een afscheiding waarachter de slapers enige vorm van privacy kunnen vinden. Op het rechter bed is de rand van een stromat te zien. Het lijkt erop alsof er verder geen matras op ligt en dat enkel het dikke kleed als slaapondergrond dient. Boven het voeteneind van dit bed hangt een poster van het Amerikaanse R&B trio Destiny’s Child. Dergelijke posters hangen in veel kamers. Grote afbeeldingen van 50 cent, Puff Daddy en andere hiphop artiesten, of een affiche met een twintigtal portretten van vrouwelijke sterren dat de welluidende titel ‘Hollywood Hottest Babes’ draagt, sieren menige wand in de saho’s. Deze posters worden gedrukt in Nigeria en zijn te koop bij regionale handelaren die voor weekmarkt naar Kouakourou komen. De wijze waarop jongens hun kamers decoreren illustreert hoe beelden uit de Amerikaanse muziekindustrie in het moderne Afrikaanse dorpsleven doordringen.

Foto 4Foto 4

Foto 4: (v.l.n.r.) Kaka Tenentao (19 jaar) en Katie Kondo (19 jaar) op hun bedden in Konde Turu. Ze behoren tot de jongste jongens van de saho. Evenals hun twee kamergenoten (17 en 18 jaar) hebben zij enkele maanden geleden hun intrek in het jongenshuis genomen. Met zijn vieren slapen ze op drie bedden. De bedden hebben witte, bijna tot de grond afhangende, lakens waar overheen een deken (rechts en achter) of een met bloemen geborduurd sierlaken (links) getrokken is. Op het achterste bed ligt een kussen met een overtrek waarop een zelfde patroon geborduurd is. Dergelijke lakens en slopen worden in China geproduceerd en zijn op lokale markten in Mali verkrijgbaar. Ze behoren vaak tot de geschenken die bij een huwelijk aan de bruid worden gegeven. De wanden boven de bedden zijn gedecoreerd met lappen katoenen kledingsstof, tekeningen – van een motorfiets en een olielamp -, afbeeldingen van populaire Malinese muzikanten, een affiche met het portret van de Malinese president Amadou Toumani Touré en (rechts gedeeltelijk zichtbaar) een poster van de Afro-Amerikaanse hiphop artieste Da Brat. Aan het plafond hangt de olielamp die ’s avonds voor verlichting van de kamer zorgt.

Foto 5Foto 5

Foto 5: In de hete maanden (half september- half november) tussen het regenseizoen en de koude tijd wordt ook buiten geslapen. Op daken en binnenplaatsen worden matrassen neergelegd en muskietennetten opgehangen. Onder de netten op het terras – dat eens de veranda vormde van de vervallen saho Koina Turu - zijn in het vroege ochtendlicht vaag de contouren van in lakens gewikkelde slapers te zien. De jongens liggen op een schuimrubber matras (rechts) of op een matras gevuld met stro (tweede van links). Onder de matrassen ligt een rieten mat (links en tweede van rechts) of een mat gevlochten van plastic strookjes (rechts). Na het ontwaken worden de matrassen opgeruimd en in de kamers op een bed gelegd.

Foto 6Foto 6

Foto 6: Op een rieten mat die op een stromatras ligt en temidden van een opgefrommeld muskietennet en lakens ligt een jongen, aan het eind van de ochtend in een kamer van saho Koina Turu te slapen [note 6]Zowel voor deze foto als voor foto 7 geldt dat het tafereel niet geënsceneerd is. De slapers zijn in hun slaap – overdag - betrapt.
. De matras en het beddengoed zijn tijdelijk zo opgeslagen. ’s Avonds wordt het buiten gelegd (zie foto 5) Dit wat merkwaardige en rommelige bed is illustratief voor de vervallen staat van Koina Turu.

Foto 7Foto 7

Foto 7: Een jongen ligt rond het middaguur op zijn bed in saho Bayon Kube te slapen. De bedgordijnen en die van het muskietennet, dat een baldakijnachtige constructie vormt, zijn opengeschoven. Op de achterwand zijn twee zakjes genaaid waarin wat persoonlijke bezittingen kunnen worden opgeborgen. De dikke stromatras is bedekt met een deken waar overheen twee gekleurde lakens getrokken zijn.

Foto 8Foto 8

Foto 8: ’s Avonds in een kamer in saho Bayon Kube. Vijf meisjes zijn op bezoek. De muskietennetten zijn omhoog gevouwen en de bedden worden als banken gebruikt. Het kleed dat op het achterste bed ligt is aan een kant tegen de muur is bevestigd. Een van de twee meisjes die op dit bed zitten, verschuilt zich voor de foto achter de rug van haar vriendin. De jonge vrouw in het midden zit half op het rechter bed en vlecht de haren van een klein meisje dat voor haar op de grond zit. Naast haar op het bed liggen de plastic draadjes die in het haar gedraaid worden. Het meisje links trommelt, gezeten op een bankje, op een omgekeerde ijzeren schaal en begeleid hiermee het gezang van de meisjes.

Foto 9Foto 9

Foto 9: Een bed en twee stromatrassen zijn tijdelijk op het terras vóór saho Koina Turu geplaatst. Een van de kamers wordt schoongemaakt. De constructie van het bed is duidelijk te zien. Een lattenbodem van nerven van palmbladeren rust op een stevige draagconstructie van houten stokken die met touw aan elkaar gebonden zijn. Als matrasomhulsel dienen aaneengenaaide gebruikte plastic rijstzakken. Aan de staken die in grond staan worden, wanneer er buiten wordt geslapen, muskietennetten vastgeknoopt (zie foto 5).

Noten

Geert Mommersteeg is cultureel antropoloog aan de Universiteit van Utrecht en heeft uitvoerig onderzoek verricht in de stad Djenné, Mali. E-mail: G.L.A.M.Mommersteeg@fss.uu.nl

Literatuur

Daget, J., M. Konipo & M. Sanankoua
1953     La langue Bozo. Koulouba: Institut Français d’Afrique Noire.
Ligers, Z.
1967     Les Sorko (Bozo) Maîtres du Niger. Etude ethnographique III. Paris: Librairie des Cinq Continents.
Locati, A. & S. Spini
1983     L’architettura del paese dei Bozo. Strumenti di produzione, spazi di relazione e materializzione del mito. Storia della Città 25: 11-131.
Pedrocco, S.
2003     Il saho: La casa commune dei giovani Bozo. Africa. Rivista trimestrale di studi e documentazione dell’Istituto italiano per l’Africa e l’Oriente 58 (2): 158-78.
Preston Blier, S.
2004     Butabu: Adobe Architecture of West Africa. In: J. Morris (ed) Butabu. Adobe architecture of West Africa. New York: Princeton Architectural Press, pp. 185-216.